Mục Lục

6. Thi sĩ Trần hoan Trinh: một đời thầy, một đời thơ cho lá sân trường

Phan Thái Yên

Cho ta hóa đá sân trường
Ðể mai sau được vui buồn bên em
Trần hoan Trinh

Năm sáu mốt thi vào Ðệ Thất trường Phan châu Trinh, Ðà Nẳng, tôi đậu thủ khoa. Rồi xuống dốc từ đó. Mấy năm đầu Trung học, tôi thường cùng vài đứa bạn ngồi trên xe đạp thả dốc Cầu Vồng, xe đứa nào dừng bánh trước thì phải bao bánh tiêu giờ ra chơi. Thường thì ngã tư góc Trường Nam trước Nghiệp Ðoàn là nơi người dự thi trở thành trọng tài để phân bua chuyện thắng bại. Vòng xe tôi trên con dốc đời êm đềm lăn qua ngôi trường thân yêu, lơ đãng vòng quay qua ngôi nhà cuối phố sau lưng Bưu Ðiện trước khi hụp lặn đời mình vào con nước trôi sông. Gã sinh viên lang thang trở thành tên lính trôi nổi sông hồ. Những năm núi non trả vốn trả lời cho món nợ giang hồ oan khiên không hề vay mượn đã hằn trong hồn vết trở trăn mất ngủ từ một góc trời xa bên kia biển. Gần đây tôi và cô bạn cùng lớp, một thời có mái tóc thề đẹp nhất trường, dẩn con về thăm quê thăm ngoại. Con dốc nắng ướt lưng thiếu nữ để tóc xõa bay vào hồn mình mát rượi ngày nào bây giờ là đại lộ bằng phẳng. Cửa trường xưa khép chặt im lìm. Sân trường mùa hè vắng lặng. Hàng cây già nua cánh phượng hồng rưng rưng nắng hạ. Cây xà cừ cao vời tuổi đời lận đận thả bóng mát ân cần xuống khoảng sân trường im bóng nắng.

Lòng học trò cũng miên man buồn như người thầy xưa một chiều về thăm trường cũ...

Hỡi trường xưa có ai nhớ ta không
Mà trơ trọi một mình trên thềm cũ
Bốn mươi năm cây đã thành cổ thụ
Nên hồn nghe hoang phế không ngờ
Ta trở về tìm lại chút hương xưa
Chỉ thấy nắng cuối sân trường run rẩy
Chỉ thấy lá trên hàng cây vẫy gọi
Và bên ta tiếng bàn ghế ngậm ngùi...
(Một chiều về thăm trường cũ)

Tôi đứng đó ngậm ngùi cho nỗi hư hao ra đi và mất mát trở về. Giữa cõi đi về truân chuyên là bóng dáng người thân bơ phờ ở lại.

Và có một người đã ở lại với sân trường thân yêu suốt một đời mình bởi lòng quá đỗi ân cần chuyện gạn đục khơi trong. Người thầy cũ lừng lựng đứng trên con dốc thời gian, cuốn lốc từng mùa gió chướùng cuồng quay ngôi trường đi xuống. Kẻ sĩ dù an nhiên trong cảnh trầm luân đôi khi lòng đã âu sầu tự hỏi về cơn mộng ngày xanh, giấc mơ tráng sĩ không thành, nghĩa thầy trò trong buổi đảo điên. Nhưng thơ thầy, thi sĩ Trần hoan Trinh, vẫn đằm thắm muôn đời sân trường bóng lá. Những bài thơ được làm từ cửa lớp, trên bục giảng, lúc đứng lại giữa sân trường. Có một bài thơ đến với thầy vào buổi thanh xuân, từ đầu dãy hành lang ngút mắt trông vời về một bóng dáng học trò. Tình yêu chợt là Qúy Phẩm đời thầy từ đó. Tất cả đã thăng hoa và bay bổng thành thơ. Thơ thầy làm đằm thắm thêm bàn ghế học trò bé bỏng, cho trang giấy mới xôn xao giòng lưu bút lúc hè sang.

Lời bạt viết cho tập thơ Tiếng Chim Ngoài Cửa Lớp xuất bản gần đây, thầy đã bâng khuâng.

40 năm.

Một thời gian quá dài. Nhưng cũng quá ngắn. Bao nhiêu hạnh ngộ. Bao nhiêu chia ly. Bao nhiêu ân tình. Bao nhiêu kỷ niệm... Lớp này đến, rồi đi. Lớp khác đến, rồi cũng đi. Ðể lại mình tôi với sân trường lá rụng, với hành lang dài ngút mắt. Cây xà cừ giữa sân ngày nào lớp tôi cố vấn trồng còn bé khẳng khiu, bây giờ cao vút, cành lá tỏa sum sê, che rợp cả một khoảng trời. Che kín sân trường. Che kín cả lòng tôi...

"Mi là thằng ưa làm chuyện tréo cẳng ngỗng", ba tôi thuở sinh thời vẫn thường mắng mỏ. Ở Khoa Học Sài Gòn, tôi bỏ thì giờ theo thầy Ðào Mộng Nam học chữ Nho, chỉ để hiểu và viết được vài giòng thơ xưa run rẩy lao xao như sóng giang đầu. Yên ba giang thượng sử nhân sầu... Phải chi năm đệ thất tôi viết được mấy chữ Gia Nhà Quốc Nước cho ngay ngắn trong giờ Hán Việt của thầy Hoàn, văn sĩ Trần nhất Hoan, có lẽ thầy đã vui hơn nhiều. Năm đệ tam, học ban B tôi lại mê mẩn giờ Việt Văn của thầy Thông. Là ông thầy dạy toán suốt đời làm thơ có lẽ thầy đã tha thứ cho tính lơ đễnh của đứa học trò ưa làm "chuyện tréo cẳng ngỗng". Nghe tiếng chim ngoài cửa lớp, thầy đã...

Tay buông hờ viên phấn
Anh đứng mê mải nghe
Có cái gì rơi nhẹ
Tận đáy hồn đam mê
(Tiếng chim ngoài cửa lớp)

Trong cơ hồ tơ động của mùa xưa lóng lánh giọt mưa xuân huyền thoại, em vẫn nhớ vô cùng, thầy có biết không...

Hôm ấy giảng bài thầy im nửa chừng
Cả lớp ngẩn ngơ trông lên bục giảng
Thầy đang lặng nhìn ngoài cửa mưa xuân
(Huyền thoại)

Ðã bao lần từ bên trong cửa lớp, thầy băn khoăn nhìn tâm hồn mình bay xa khỏi sân trường, nơi ẩn cư đầu tiên và cuối cùng cho một đời thơ. Cánh lòng phân vân đậu lại trên những cam nhận đau lòng vì gió chướng vẫn hung tàn thổi qua từng mùa đất nước, tả tơi cơn mộng cũ ngày xanh.

Lúc còn trẻ đã mơ người hảo hán
Trên rừng xanh dựng một chiến hào
Anh hùng đó cạn bầu máu nóng
Gặp nhau rồi quên mất chuyện chiêm bao

Cũng có lúc mơ trời cao biển rộng
Làm chim bằng vỗ cánh bay đi
Bởi tha thiết quê hương này thần thánh
Tôi cúi đầu cam nhận tội ngu si
(Cúi đầu)

Người nhạc sĩ tài hoa, gã tiên tri khờ khạo đoán lầm ngay cả vận mệnh mình. Ðã xa rồi ngày mơ màng đi hát đồng giao trên quê hương thanh bình, người nhạc sĩ ngồi lượm từng nhúm vui vơi hiếm mỗi ngày, tội nghiệp cất lời phân bua. Bởi vì mùa thu tôi ở lại. Hà Nội mùa thu, Hà Nội thu. Thương tiếc một tài hoa.

Ðường phượng Nội Thành thôi bay, cúi đầu nhớ người xiêu lạc ngoài kia, đang mặc cả tình mình qua những màu hoa khác, sáo mòn cành hoa sữa hoa gạo ép uổng lời ca. Hồng má môi em, hồng sóng xa... Anh có lòng buồn khi cố gắng tô hồng đôi môi héo úa, con sóng giòng sông vốn đã đỏ ngầu?

Như ông thầy toán quy củ điềm đạm,thi sĩ Trần hoan Trinh làm thơ từ tốn mà sâu sắc. Kẻ sĩ thì không cần cường điệu. Những cơn mưa miền Nam đến đi vội vã vào buổi chiều hình như đã giúp thầy có chút vui dễ dãi làm gã Don Quichotte tàng tàng đi xích lô dạo phố Sài Gòn. Về nằm lại bên hoàng thành chờ bóng trăng suông, bàng hoàng nghe tiếng bạn tri âm ân cần hỏi han. Chiều nay có ai về miền thùy dương...Trăng hoàng thành khiến thầy bâng khuâng nhớ tới người xưa mệnh nước. Nỗi nhớ đeo đẳng theo thầy ra tận đất kinh đô. Còn biết nói chi hơn?... Một ông thầy, một người thơ kẻ sĩ và quyền lực cuối cùng của suy tưởng. Ðứng bên bờ sông Hồng mà nhớ về sông Hương, lòng phân vân nỗi bắc-nam-ấm-lạnh, hiu hắt hỏi lòng chút niềm riêng nguồn cội ngay giữa đất nghìn năm. Hà Nội bận bịu với phồn hoa nên người vẫn vàng con mắt vô vọng kiếm tìm. Em là ai? Có phải em là cô gái hát quan họ Bắc Ninh bỏ tiếng trống cơm ngày hội, bỏ lại trăng rằm cho bơ vơ quãng dốc, đi về phía phồn hoa để rồi thất lạc trong ánh đèn màu bên bến nước Hồ Tây? Ngày xưa có một Thúy Kiều. Bây giờ có vạn Thúy Kiều đó em! Tố Như ơi! Dậy mà xem. Bao nhiêu nước mắt ướt mèm Lâm Truy. Người thi sĩ không đủ nước mắt để khóc cho vừa cuộc bể dâu mới, tang thương dột nát đời mình.

Ta ở miền Nam nắng chói chang
Về thăm phương Bắc lạnh vô cùng
Tìm em bên nước Hồ Tây ấy
Chỉ thấy đèn hoa sáng trập trùng

Ta ở miền Trung sỏi đá nhiều
Ðất nghèo ruộng lúa chẳng phì nhiêu
Phố phường Hà Nội giàu sang qúa
Nên thấy lòng mình không dám yêu

Ta đã quen rồi con sông Hương
Về đây cuồn cuộn sóng sông Hồng
Phù sa lớp lớp vàng con mắt
Nên cuối tâm hồn nghe bão giông

Thương vô cùng xứ Huế bình yên
Hoàng thành lặng lẽ ánh trăng buông
Thèm nghe một điệu Nam bình qúa
Ðể giữa Thăng Long nhớ cội nguồn
(Giữa Hà Nội phồn hoa nhớ Huế)

Và như thế thầy ngậm ngùi bước chân mình về thăm lại trường xưa, nơi ngọn sóng bể dâu đã bào mòn nhân nghĩa, điên đảo kỷ cương. Xã hội mới đã tạo nên những đứa học trò có sinh mệnh chính trị vững vàng hơn ông thầy của hắn. Lẽ thánh hiền là nét son phai trên trang kinh điển cũ nên danh vị ân sư chỉ là tiếng mai mỉa lạc loài.

Bức tượng đồng bên cổng xưa lặng lẻ
Ngẩn ngơ nhìn thế sự bể dâu
Ân nghĩa tàn phai, vàng đá đổi thay
Cây cỏ dẫu vô tình cũng lụy...

Tiếng giảng bài cũng xa rời cuộc sống
Anh bơ vơ bên chữ nghĩa thánh hiền
Nói cho nhiều điều hoa mỹ văn chương
Mà giả dối trên mỗi đường phấn trắng

Em tuổi trẻ đã cười gian nói lận
Tình thầy trò khách lạ sang sông
Ðứng trước bảng đen cũng lấm phong trần
Anh cô độc bên tuổi thơ già dặn
(Lang thang cửa lớp sân trường)

Ðã nhiều lần đứng bên cửa lớp mơ màng về những ngày tháng cũ, lòng thầy chợt hoang mang cảm thấy mình bơ vơ trót làm người chôn chân ở lại, quanh quẩn sân trường. Ðể một chiều người thi sĩ lạc lối xuân thì âm thầm soi bóng mái tóc mình trắng phau trong giòng suối thời gian đang cuộn chảy những tàn phai. Cơn mộng ngày xanh úa tàn theo niềm tin yêu đang héo rũ bởi tình nghĩa bọt bèo, lăn lóc xa vời câu muối mặn gừng cay.

Bạn bè đó cứ dần dần phiêu bạt
Tôi bơ vơ bên lớp cũ trường xưa
Mái tóc xanh trong một chiều bất chợt
Trắng phau phau để xóa hết xuân thì
( Cúi đầu)

Phải tin yêu đã tàn phai với tuổi
Tâm huyết mòn vì lăn lóc thời gian
Phải cuộc đời đã làm anh mệt mỏi
Giận nhân gian chẳng có chuyện đá vàng
Có phải anh hết còn kỳ vọng
Giữa phong trần cố gạn đục khơi trong
Có phải anh vỡ rồi ảo mộng
Một lần đi cũng đã cầm bằng...
(Thơ viết bên cửa lớp trường tư)

Lần đầu tiên trong đời, hai người học trò cũ tay cầm tay ngồi bên nhau trong sân trường lá rụng. Ðôi vợ chồng đã dắt díu nhau qua bao cảnh thăng trầm, thế mà buổi chiều hôm đó bên gốc phượng già dưới mái trường xưa, lòng họ chợt non dại ngất ngây một thuở hoa niên. Từng cánh phượng hồng lả tả rơi trong cơ hồ lắng đọng như giọt mưa mùa hạn hắt lên trên cằn cỗi lòng người mùi nồng nàn quen thuộc của đất . Từ đâu đó những mùa nắng rất xa đang trở về gần, nồng nàn hương kỷ niệm chưa phai. Mái tóc thề cuối hành lang thướt tha áo lụa làm ngẩn ngơ mắt ai ấp mộng trông vời. Tờ thư vụng về nhét vội hộc bàn, lớp sáng lớp chiều xa xôi nỗi nhớ. Như những chiếc lá rời cành, bầy trò nhỏ lớn lên, bỏ trường mà đi theo giấc mơ đời mình. Cho dù thành công hay thất bại, họ đã cùng tiêu pha tuổi hoa niên trong cõi sân trường vắng lặng này. Từ vòm cây sao cao vời, từng chiếc lá rụng theo cơn gió nhẹ mùa hè. Những chiếc lá vẩn vơ bay lượn đuổi tìm nhau rồi im lìm về nhẹ nằm bên cội cây già nua phong trần theo năm tháng. Vài cánh lá đảo bay theo con gió vô tình rồi mất dạng sau bức tường rào kín không về. Tôi nghĩ tới đoạn văn Khái Hưng trau chuốt cảnh lá rụng trong tập truyện thầy Hoàn cho làm thuyết trình năm Ðệ Lục. Chiếc lá trong sân trường. Cơn mơ bất tận kiếp người. Cuộc hoá thân bào mòn bao nỗi truân chuyên dâu bể. Ở đâu rồi những người thầy ra đi, ở lại? Những anh chị lớn tài hoa lúc trường chưa đủ sức dạy dổ đành phải làm người học trò trong Quảng? Những người bạn cùng trang lứa? Những người đã bỏ cõi trầm luân?... Cuối năm Ðệ Nhị thi xong Tú tài Bán. Thầy Kiểm dừng chiếc xe mobilette cũ mèm giữa lưng chừng dốc Cầu Vồng khi bị bầy học trò vui tươi hí hửng bao quanh...Tụi bay! Tau đứng lại cho tụi bay qua mặt. Chừ gặp thầy làm le, cười cười...Ở đâu rồi những chiếc-lá-cuối-cùng đã bay xa mãi khỏi sân trường êm ấm? Vũ duy Tiến, Hồ văn Xuyến của một thời chinh chiến...kỷ nhân hồi. Ðâu rồi dáng Thục mảnh mai chân sáo bước qua Ngã Năm mỗi sáng đến trường? Ðâu rồi Tiểu Huy, Xuân A? Ðâu rồi Hạnh (Nguyễn)? Tường bông giấy lối vào nhà Hạnh ngang qua café Thạch Thảo, một ngày cuối tháng Ba, đỏ rực như lửa cháy ngoài kia trên chiến tuyến cuối cùng đang vỡ. Liên lạc máy truyền tin với người bạn lớn PCT, anh Nguyễn hoàng Be, hạm trưởng một chiến hạm đang neo ngoài khơi Mỷ Khê chờ tin "mừng" vợ đã di tản an toàn... Cả hai người đã kẻ trước người sau dắt díu nhau về nơi vĩnh cửu có nhau. Nỗi nhớ là nén hương lòng sao nghi ngút làn khói cay vấn vương mắt lệ.

Buổi chiều trong sân trường lắng xuống âm thầm. Bức tượng đồng đăm chiêu nhìn vạt nắng muộn màng vương vãi trên đôi cánh cổng khép im lìm. Bao lớp học trò đã đi về phía đất trời biển lớn từ cổng trường thân yêu đó. Bao lần thầy đứng lại giữa sân trường bên bức tượng đồng câm nín, thương nhớ bầy chim nhỏ đã vỗ cánh bay xa rồi bâng khuâng nghĩ về đời mình làm người ở lại? Ðã bao lần đứa học trò cũ từ một nơi xa bên kia biển, giữa đêm khó ngủ trở trăn, bâng khuâng nghĩ về đời mình làm kẻ ra đi? Có gì khác nhau giữa người học trò trong buổi chiều tuyết giăng vội vã lái xe về nhà sau một ngày dài vắt bán trí não và người thầy chôn chân trường cũ, đứng trước bảng đen tóc phấn bay đầy? Nơi chốn. Khoảng cách nửa vòng trái đất. Những múi giờ vô tình làm phiền hà đôi mắt. Những điều còn lại thì rất tùy thuộc và tương đối. Hạnh phúc. Khổ đau. Hoài bão. Hy vọng. Thất vọng. Phải chăng may mắn hay bất hạnh cuối cùng của con người là sự bình đẳng về những cảm nhận đó. Không đâu! Một đời bận bịu làm thơ cho những chiếc lá đã bay xa khỏi sân trường nên thầy đã giành phần thua thiệt. Sự cảm nhận về cô đơn của người thi sĩ tài hoa chìm sâu và triền miên hơn. 40 năm...một đời thầy, một đời thơ, một sân trường, biết bao tháng năm huyền thoại, biết bao chiều một mình sân trường, biết bao chuyện dâu biển đá vàng...

Rồi một ngày tôi trở thành thầy
Ðứng trước bảng đen, tóc phấn bay đầy
Ngôi trường bình yên bên con sông nhỏ
Giữa tiếng giảng bài nhiều khi ngất ngây

Học trò ra đi đứa đông đứa tây
Ðứa mơ bên kia đứa mộng bên này
Tôi một mình bơ vơ cửa lớp
Mái tóc một chiều bổng trắng như mây

Ðời tôi đó 40 năm lặng lẽ
Thơ tôi đây 50 tuổi vô danh
Cũng muốn gởi chút lòng nhỏ bé
Nhưng nhìn quanh thiên hạ vô tình

Thoắt nhìn lại đã ráng chiều trước ngõ
Tôi bỏ trường bỏ lớp ra đi
Người ra đi nhưng lòng còn ở đó
Nên thơ tôi cứ mãi ngậm ngùi...
(Một đời thầy, một đời thơ)

Khi anh đến tuổi còn rất trẻ
Hồn như mây và lòng sáng như trăng
Ngôi trường đó đón anh về như mẹ
Ðón con yêu ở lại với mình

Anh đã có những ngày vui rất lớn
Những ân tình tha thiết rất sâu
Mỗi lớp học là thiên đường bé nhỏ
Ôm ấp anh trong thế giới nhiệm mầu

Học trò anh tươi vui như chim sẻ
Mắt như sao tình bát ngát như sông
Anh đã cho và nhận về rất đủ
Bao tin yêu thương mến ấm lòng...

Ngày tháng đi chân anh mòn bục giảng
Gian nan nhiều cho mơ ước thôi xanh
Tóc bạc trắng theo tuổi đời vất vả
Nhưng lòng sao cứ nặng nghĩa tình

Nên trường đó là đời anh tất cả
Là tim gan máu thịt của mình
Mai anh về xin làm con chim nhỏ
Ðậu mái trường cất tiếng hót bình minh
(Tháng năm huyền thoại)

Rồi các em bỏ đi về tám hướng
Một mình thầy đứng lại giữa sân trường
Hồn no đầy mới lạ của trăm phương
Có bao giờ lòng quay về chốn cũ?

Thầy ở đó như một loài cổ thụ
Nhánh khô gầy thương nhớ chồi xanh
Em một thuở làm học trò bé bỏng
Bàn ghế kia thầy cúi xuống dỗ dành ...

Em một thuở quần xanh áo trắng
Leo cổng trường trốn học đi rông
Bên cửa lớp mơ đất trời biển lớn
Và trong tim nở thắm một môi hồng

Em nhan sắc một thời con gái
Ðể ai về thương tiếc tuổi thanh xuân
Em dáng ngọc đẹp như tiên tuyệt thế
Ðến bây giờ bạn cũ vẫn bâng khuâng

Các em đi, các em đi biền biệt
Trên thềm xưa thầy đứng đó cô đơn
Nghe trong gió tiếng thì thầm tha thiết
Mến thương ơi! Lòng muốn dỗi hờn!

Các em đi, các em đi biền biệt
Chiều sân trường lá cứ rụng xôn xao
Nghe có bước chân ai về cuối lớp
Thầy ngẩng lên đợi một tiếng chào!
(Chiều một mình sân trường)

Bóng đêm phủ sân trường. Ngày qua... Trên trang cuối tập thơ đầm đìa những cảm xúc một thời, những tha thiết một thuở thầy đã viết lên lời từ giã cho dù vẫn còn đó nỗi buồn vì bỏ mà đi vẫn lưu luyến không đành.

Mình về bỏ đó chiêm bao
Không còn bụi phấn bám vào tóc sương
Áo em bay trắng đêm buồn
Tiếc ngơ ngẩn một thiên đường đã xa
(Còn đó nỗi buồn)

Lời từ giã của người thầy thi sĩ vẫn lưu luyến không đành tiếng trống tựu trường vọng động đến hư vô nên thơ thầy vọng dậy lời bâng khuâng nhắn gởi.

Xin gởi chút buồn vào mắt ai
Mai em về nhặt lấy hương phai
Em có qua trường nhìn hàng cây cũ
Hãy kiếm trên sân bóng một người...
(Lời từ giã)

Lúc về ngang qua con-dốc-cũ-không-còn, cô học trò có mái tóc thề đẹp nhất trường một thuở nói đùa với chồng. May mà họ đã san bằng dốc Cầu Vồng để làm đường, chớ không ôm một đống tuổi leo dốc mệt lắm! Tôi biết nàng đang nghĩ tới con-dốc-hẹn-hò ba mươi năm trước. Tôi biết dốc Cầu Vồng vẫn còn mãi trong tâm tưởng mỗi chúng ta. Như sân trường Phan châu Trinh. Như thầy bạn thuở nào. Và như giòng thơ người thầy thi sĩ Trần hoan Trinh tài hoa, êm đềm sân trường bóng lá.

6/2002

Phan Thái Yên

Thể lệ để nhận Nguyệt San Giao Muà:

1) Ðể vào danh sách của NSGM (subscribe),
   xin gửi email về  TrungKy@hotmail.com

2) Ðể rút ra danh sách của NSGM (unsubscribe),
   xin gửi email về TrungKy@hotmail.com 

3. Mọi chi tiết, thể lệ, thắc mắc, xin gửi về: 
   TrungKy@hotmail.com


4. Mọi bài vở, đóng góp, xin gửi về:
   GiaoMua2002@aol.com 
   Nguyệt San Giao Muà 
   Homepage: http://www.GiaoMuạcom




Thể lệ gửi bài cho Nguyệt San Giao Muà:

1. Xin các bạn gửi bài theo dạng VIQR (Vietnet) 
   (dùng cách bỏ dấu như trong trang này)

2. Xin liên lạc với NSGM hay trực tiếp tới tác giả nếu
   muốn trích dịch hay đăng lại các bài trên NSGM.

3. Xin cho biết nếu các bạn muốn để tên và diạ chỉ
   email ở cuối bài hay không.

4. Bài vở xin gửi đến
   GiaoMua2002@aol.com

5. Mọi chi tiết, thể lệ, thắc mắc,
   xin gửi về: TrungKy@hotmail.com

  

    

      

	Ðịa Chỉ Liên Lạc:
	

	Nguyệt San Giao Muà

		P.O . Box
	378

		Merrifield, Virginia
	22116-0378

		USA

    
  

Trang Nhà